Skúli Möller, formaður Félags leiðsögumanna, skrifar pistil í Morgunblaðið

Ferðamenn - leiðsögumenn

Íslendingar hafa enn og aftur verið minntir á hve viðburðaríkt landið okkar er. Tvö eldgos, það fyrra stutt túristagos, þar sem sjá mátti kraftinn og ægifegurð gjósku- og hraungoss. Hið síðara byrjaði sem sprengigos, þar sem askan dreifðist um háloftin og hafði meiri áhrif á flugumferð í heiminum en nokkurn tíma hafði átta sér stað. Gosið var mest öskugos þó mikill ís hafi verið bræddur sem orsakaði jökulhlaup í byrjun.  Því miður hefur gosið þegar haft meiri og verri afleiðingar fyrir þá íbúa landsins sem búa í næsta nágrenni jökulsins en nokkur lifandi Íslendingur hefur orðið vitni að, ef frá er talið gosið í Vestmannaeyjum 1973. Við þurfum að fara allt aftur til Öskjugossins 1875 til að finna gos sem hafði meiri áhrif á búsetu í landinu en þá varð ógurlegt öskufall um mikinn hluta norðausturlands.

Fyrir okkur eru eldgos engin nýlunda. Við vitum að eldgos verða hér á 4-5 ára fresti og er aðeins spurning hvar. Siðasta gos, undir Vatnajökli, var í nóember 2004 svo fræðilega var kominn tími á eldgos.

Jarðfræðingar okkar, sem eru meðal þeirra fremstu í heiminum, hafa leyft okkur, með hjálp fjölmiðla, að fylgjast með breytingum á mörgum stöðum á landinu, sem gætu alveg leitt til eldgosa. Má þar nefna Upptyppinga, austan Herðubreiðar, og svo auðvitað Heklu. Jarðfræðingarnir sögðu einnig frá breytingum í Eyjafjallajökli en einhvernveginn var eins og fyrra gosið, á Fimmvörðuhálsi, kæmi þeim svolítið á óvart enda hafði ekki gosið þar í mörg þúsund ár. Í jöklinum gaus hins vega síðast 1821 - 1823 og því í raun líklegra að þar myndi kjósa. Ísland kemur jafnvel færustu vísindamönnum á óvart.

Á þessu tíma árs, þ.e. í mars og apríl, kemur hingað, og hafa gert í mörg ár, sívaxandi fjöldi hópa skólakrakka frá Evrópu, aðallega Bretlandi. Langflestir þessara hópa ráða íslenska leiðsögumenn sér til aðstoðar. Margir kennaranna hafa komið hingað oft, ég var t.d. með einum sem var að koma í sjöunda sinn, en vilja samt hafa leiðsögumann sér við hlið. Þeir vita að kunnátta og reynsla leiðsögumannanna er slík að fyllsta öryggis  er gætt og frásögn þeirra af lífinu í landinu, fyrr og nú, sem og af öðru sem áhuga vekur hjá þessum ungmennum svarar kröfum þeirra.

Fyrra gosið vakti auðvitað mikinn áhuga og ugg hjá sumum en þegar aðstæður voru útskýrðar þá var öllum ljóst að lítil sem engin hætta var á ferðum enda ekki verið að fara nærri gosinu. Reynt var að fara á staði þar sem vel sást til gossins og var það mikil upplifun.

Hér kemur vel í ljós munurinn á að hafa íslenska leiðsögumenn eða ekki. Þó nokkrir hópar voru aðeins undit stjórn kennara sem ekki tala íslensku og geta því ekki uppfrætt nemendur á sama hátt og leiðsögumenn gera. þ.e. ferð þessara hópa verður engan veginn eins upplýsandi eða innihaldsrík.

Þegar jökulgosið hófst gistu tveir skólahópar í Mýrdalnum. Þeir komust ekki vestur til Reykjavíkur því brúin yfir Markarfljót var lokuð. Nú var ekki annað til ráða en fara austur- og norðurfyrir til Reykjavíkur. Íslenskir leiðsögumenn voru með báðum þessum hópum. Upplýsingar sem fengust úr fjölmiðlum komust því til hópanna án nokkurs æsings. Krakkarnir sendu SMSskilaboð heim og í fyrstu voru aðstandendur þeirra áhyggjufulluir en með góðum útskýringum leiðsögumannanna þá sáu foreldrar og aðrir ættingjar að allt var í lagi.

Fyrri hópurinn keyrði beint til Reykjavíkur og tók ferðin 16 tíma. Skipta þurfti um bílstjóra því þannig eru vinnutímareglur þeirra. Leiðsögumaðurinn var á vaktinni allan tímann. Vandamál komu upp t.d. varðandi salerni en engin slík eru á milli Skaftafells og Hafnar, Djúpavogs og Egilsstaða. Áð var á Akureyri síðla kvölds en engin greiðasala er við hringveginn þegar vel kemur fram á kvöld. Fostöðufólk Staðarskála í Hrútafirði opnuðu dyr sínar um nóttina og bjargaði það miklu. Alltaf var leiðsögumaðurinn (kona) á vakt. Allir komu þreyttir til borgarinnar eftir mikið ævintýra ferðalag og ótrúlega upplifun - gos - öskufall - jökulsárlón - norðurljós - ríki Vatnajökuls - hreindýr - Austur og Norðurland. Alla þessa löngu leið undir vökulu auga leiðsögumannsins.

Hins hópsins beið samskonar ævintýri nema hann gisti eina nótt á Akureyri. Þessi hópur lenti í meira öskufalli en sá fyrri því þau gistu aðra nótt í Mýrdalnum. Aftur kom í ljós ótvíræður kostur þess að hafa íslenskan leiðsögumann.  

Íslendingar ferðast mikið til útlanda. Þeir vita að það gefur ferðinni mjög aukið gildi að hafa staðkunnugan farastjóra en líka er augljós kostur að hafa heimamann til að leiðsegja. Það sama á við hér á landi.

Stór hópur fólks hefur lagt á sig að fara í skóla til að læra leiðsögn. Við eigum því mikinn fjölda útlærðra leiðsögumanna, sem tala ótal tungumál. Þetta fólk eru talsmenn þjóðarinnar, þeir uppýsa ferðamenn um allt er varðar landið, sögu þess og lífið hér á eyjunni okkar, hvort sem er í styttri eða lengri ferðum, í langferðabílum, gönguferðum, hjólaferðum, fjallaferðum.

Útlærðir íslenskir leiðsögumenn eru nauðsynlegir, ef gestir okkar á ferð um landið eiga að geta notið ferðarinar til fullnustu. 

- greinin birtist þ. 19.06.2010

(ML/stjórn)

Skúli Möller, formaður Félags leiðsögumanna, skrifar í Morgunblaðið

Aðstaða á ferðamannastöðum

Undanfarin ár hefur straumur erlendra ferðamanna aukist svo að á síðasta ári komu á sjötta hundrað þúsund ferðamanna til landsins.

Langflestir koma vegna okkar einstæðu náttúru. Ferðamennirnir dreifast um allt land, út til dala og upp til fjalla. Allsstaðar má eiga von á ferðamönnum.

Stór hluti ferðast í skipulögðum ferðum, styttri eða lengri. Aðrir ferðast á eigin vegum, taka bílaleigubíl, fljúga, hjóla eða "á puttanum". Margir með áætlunarbifreiðum.

Tekjur okkar af ferðamönnum hafa aukist í hlutfalli við fjölgun þeirra og er nú svo komið að þær nema allt að 20% af þjóðartekjum og er fyrir séð að þær munu bara aukast ef við bregðumst rétt við þeim vanda sem að okkur steðjar í dag vegna eldgossins í Eyjafjallajökli og er átak hins opinbera í samvinnu við einkaframtakið mjög svo af hinu góða.

En hvernig tökum við á móti ferðamönnum. Íslendingar hafa í gegnum aldirnar verið þekktir fyrir gestrisni. Ferðalöngum, sem komið hafa um langan veg, var veittur beini og jafnvel húsaskjól. Svona er þetta víða enn. En auðvitað hefur margt breyst með auknum fjölda. En er fjöldinn orðinn of mikill? Er í lagi að þeim fjölgi ótakmarkað? Er nægilega góð aðstaða fyrir allan þennan skara?

Áætlanir gera ráð fyrir að með fjölguninni, sem verið hefur undanfarin ár, þ.e. 5-7% á ári, þá muni fjöldinn ná einni milljón eftir um 10 ár. Þegar þessum fjölda verður náð verða mjög margir staðir á landinu í hættu, sérstaklega staðir langt inni í landi þar sem gróður er hægvaxta eins og t.d. í Landmannalaugum og Herðubreiðarlindum, ef ekkert verður aðgert og fjöldinn takmarkaður.

Eru fjölsóttir staðir í stakk búnir að taka á móti svo mörgum. Þingvellir, Gullfoss og Geysir eru fjölsóttustu ferðamannastaðir landsins. Á Þingvöllum, fyrsta þjóðgarði landsins, er í dag sæmileg aðstaða en með mikilli aukningu þarf að bæta margt á svæðinu. Aðstaðan við Gullfoss og Geysi er til skammar. Þar reiðir hið opinbera sig á einkaframtakið sem hefur reist greiðasölu á báðum stöðum. Ágangur á þessum stöðum vegna t.d. salernisferða er gífurlegur. Hvað yrði ef lokað væri á salernisferðir nema fyrir gesti staðanna. Við Gullfoss var reist svokölluð Sigríðarstofa, í minningu Sigríðar Tómasdóttur frá Brattholti,, með upplýsingum um jarðfræði svæðisins. Þar eru salerni en stofa þessi var lokuð í allan vetur. Geysissvæðið er í mikilli niðurníðslu og þarf ekki annað en að skoða göngustíga. Steinlögðu stígarnir voru sæmilegir en þeir ekkert lagaðir í mörg ár, ófullgerðir. Stígurinn frá hvernum Blesa og niður að Strokk verður eitt moldarsvað í vætu og er í dag hættulegur þar sem svo mikið hefur runnið úr honum. Merkingar og takmarkanir við hverina eru allsendis ófullnægjandi. Hvar eru landverðir þessara staða? Týndir?

Það væri til að æra óstöðugan að fara svona um allt land og gagnrýna. Því er rétt að geta líka þess sem vel er gert og má í því sambandi nefna þjónustumiðstöððvar í Skaftafelli og í Ásbyrgi en þá verður líka að minnast á léleg bílastæði við Dettifoss, en þar var örtröðin s.l. sumar oft slík að til hreinna vandræða horfði.

Stjórnvöld tala fjálglega um að ferðaþjónustan verði einn þeirra þátta sem muni koma okkur úr þeim vandræðum sem íslensk þjóð á nú í. En til að svo megi verða verður að auka mjög það fjármagn sem veitt er í greinina og þá ekki bara ríkisvaldið heldur líka sveitarfélögin. Mjög mörg hafa byggt góða aðstöðu fyrir ferðamenn með góðum tjaldstæðum og tilheyrandi hreinlætisaðstöðu, t.d. á Akureyri og Egilsstöðum og víðar. Einkaaðilar hafa líka tekið til hendinni og gert fyrirmyndar aðstöðu, t.d. í Dæli í Víðidal og á Kirkjubæjarklaustri, sem og á mörgum öðrum stöðum.

Eins og staðan er í dag erum við engan veginn í stakk búin til að taka á móti einni milljón ferðamönnum. Ferðamálayfirvöld verða að gera og kynna áætlanir um uppbyggingu á vegum ríkisins. Sveitarfélög verða að gera slíkt hið sama.

Dreifa þarf álaginu. Hvetja til ferða um svæði sem eru vannýtt s.s. Vestfirði. En það þýðir auðvitað ekki að senda þúsundir inn á svæði sem eru alls ekki tilbúin að taka á móti þeim fjölda. Það er ekkert grín að ferðast um Vestfirðina, erfiðir fjallvegir og á köflum nær óökufærir. Hér þarf Vegagerðin að taka til hendinni. 

Ferðamenn sem koma hingað í hópferðum ferðast gjarnan með leiðsögumönnum. Það hefur því miður færst í vöxt að erlendir hópstjórar eru notaðir til að leiðsegja farþegum þó þeir hinir sömu séu kannski að koma hingað í fyrsta sinn. Þetta er gert í skjóli evrópureglna um frjálst flæði vinnuafls og er auðveldara þar sem starf íslenskra leiðsögumanna er ekki lögverndað. Ef við viljum taka almennilega á móti ferðamönnum þá verðum við að veita leiðsögumönnum okkar vernduð réttindi. Leiðsögumenn, sem lokið hafa prófi frá viðurkenndum skólum, eru nokkurs konar talsmenn þjóðarinnar. Erlendur ferðamaður sem hefur ferðast um landið okkar með hæfum leiðsögumanni snýr aftur ánægður til síns heima og hann er miklu líklegri til að mæla með Íslandsferð við vini sína og kunningja en sá sem ekki hefur notið leiðsagnar íslensks leiðsöumanns.

- greinin birtist þ. 22.05.2010

(ML/stjórn)